भारतातील भागधारकांचा करारः प्रत्येकाचे संरक्षण करणारी कलमे

भागधारकांचा करार (एस. एच. ए.) हा कंपनीच्या भागधारकांमधील आणि सामान्यतः स्वतः कंपनीमधील एक करार आहे, ज्यामध्ये काय, समभाग कसे विकले जाऊ शकतात आणि लोक कसे बाहेर पडतात यावर कोण नियंत्रण ठेवते हे ठरविले जाते. प्रथम नकार देण्याचा अधिकार, बरोबर जोडणे आणि बरोबर खेचणे, मंडळाचे नामनिर्देशन अधिकार, राखीव बाबी आणि गतिरोध यंत्रणा यासारखे हस्तांतरण निर्बंध हे सर्वात महत्त्वाचे कलमे आहेत. खाजगी कंपनीमध्ये ही कलमे संघटनेच्या कलमांमध्येही प्रतिबिंबित होणे आवश्यक आहे, कारण सर्वोच्च न्यायालयाने व्ही. बी. रंगराज वि. व्ही. बी. गोपालकृष्णन (1991) मध्ये असे म्हटले आहे की कलमांमध्ये नसलेल्या समभाग हस्तांतरणावरील निर्बंध कंपनी किंवा तिच्या भागधारकांना बांधील नाहीत.

एस. एच. ए. आणि लेखांनी एकच गोष्ट का सांगितली पाहिजे

रंगराजमध्ये, दोन भावांनी सहमती दर्शवली होती की कौटुंबिक कंपनीतील समभाग कुटुंबाच्या प्रत्येक शाखेत राहतील. एका शाखेने दुसऱ्या शाखेला समभाग विकले आणि करार समाविष्ट करण्यासाठी कलमांमध्ये कधीही सुधारणा करण्यात आली नव्हती. सर्वोच्च न्यायालयाने कंपनीविरुद्ध खाजगी व्यवस्था लागू करण्यास नकार दिला.

म्हणून, लेखांमध्ये निर्दिष्ट केलेले निर्बंध हे कंपनीवर किंवा भागधारकांवर बंधनकारक नसतात.

V.B. Rangaraj v. V.B. Gopalakrishnan, Supreme Court (1991)

कंपनी कायदा, 2013 च्या तीन तरतुदी या नियमाच्या भोवती आहेत.

• कलम 2 (68) मध्ये खाजगी कंपनीची व्याख्या अशी केली आहे की जिचे कलम इतर गोष्टींबरोबरच त्याचे समभाग हस्तांतरित करण्याच्या अधिकारावर निर्बंध घालते. त्यामुळे हस्तांतरण निर्बंध हा कंपनीला खाजगी बनवण्याचा एक भाग आहे आणि ते लेखांमध्ये राहतात.
• कलम 58 (2) म्हणते की सार्वजनिक कंपनीचे समभाग मुक्तपणे हस्तांतरण करण्यायोग्य असतात, परंतु त्याची तरतूद दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील रोख्यांच्या हस्तांतरणासंदर्भात कोणताही करार करार म्हणून लागू करण्यायोग्य बनवते. सार्वजनिक कंपन्यांच्या भागधारकांमध्ये प्री-एम्पशन आणि तत्सम कलमांसाठी हा वैधानिक आधार आहे.
• कलम 6 म्हणते की हा कायदा निवेदनपत्र, कलमे किंवा कोणत्याही करारातील कोणत्याही गोष्टीला मागे टाकतो आणि कायद्याच्या विरोधात असलेली कोणतीही तरतूद त्या मर्यादेपर्यंत रद्द होते. कायद्याच्या अनिवार्य तरतुदीतून कोणताही एस. एच. ए. करार करू शकत नाही.

एस. एच. ए. ने स्वाक्षरी केली त्याच वेळी कलमांमध्ये सुधारणा करणे हे व्यावहारिक उत्तर आहे. कलम 14 अंतर्गत, अनुच्छेद विशेष ठरावाद्वारे बदलले जातात आणि बदललेले अनुच्छेद पंधरा दिवसांच्या आत कुलसचिवांकडे दाखल करणे आवश्यक आहे. बहुतेक एस. एच. ए. असेही म्हणतात की जर एस. एच. ए. आणि लेखांमध्ये संघर्ष असेल तर भागधारक एस. एच. ए. शी जुळण्यासाठी लेखांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी मतदान करतील.

हस्तांतरण निर्बंधः लॉक-इन, आरओएफआर आणि आरओएफओ

ही कलमे भागधारक कोण बनू शकते यावर नियंत्रण ठेवतात.

• लॉक-इनः संस्थापक आणि काहीवेळा गुंतवणूकदार संमतीशिवाय निश्चित कालावधीसाठी विक्री करू शकत नाहीत.
• प्रथम नाकारण्याचा अधिकार (आर. ओ. एफ. आर.): ज्या भागधारकाला बाहेरील व्यक्तीकडून प्रस्ताव मिळतो, त्याने आधी त्याच अटींवर विद्यमान भागधारकांना समभाग देऊ करणे आवश्यक आहे.
• प्रथम प्रस्तावाचा अधिकार (आरओएफओ): विक्रेत्याने बाजारात जाण्यापूर्वी विद्यमान भागधारकांना प्रस्ताव देण्यासाठी आमंत्रित केले पाहिजे.
• परवानगी हस्तांतरणः कौटुंबिक विश्वस्त संस्थांना किंवा समूह कंपन्यांना हस्तांतरण, ज्यांना हे अधिकार लागू न करता परवानगी आहे.
• मृत्यू किंवा दिवाळखोरीवरील हस्तांतरणः जेव्हा समभाग मृत भागधारकाच्या वारसांना जातात तेव्हा काय होते आणि वारसांनी नोंदणी करण्यापूर्वी एस. एच. ए. ने बांधील असल्याचे मान्य करून पालन पत्रावर स्वाक्षरी करणे आवश्यक आहे की नाही.

सूचना कशी दिली जाते, प्रत्येक पक्षाला किती काळ प्रतिसाद द्यावा लागतो, प्रस्ताव रोखीने नसल्यास किंमत कशी निश्चित केली जाते आणि अधिकाराचा वापर न केल्यास काय होते याचा मसुद्यात समावेश असावा. जर एखादी खाजगी कंपनी हस्तांतरण नोंदणी करण्यास नकार देत असेल, तर कलम 58 (1) मध्ये हस्तांतरण दस्तऐवज मिळाल्यानंतर तीस दिवसांच्या आत हस्तांतरणकर्त्याला आणि हस्तांतरणकर्त्याला कारणांसह नोटीस पाठवणे आवश्यक आहे आणि हस्तांतरणकर्ता कलम 58 (3) अंतर्गत राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरणाकडे अपील करू शकतो.

सोबत टॅग करा आणि सोबत ओढून घ्या

हे बाहेर पडण्याचे अधिकार आहेत आणि ते विरुद्ध दिशेने खेचले जातात.

• टॅग अलॉन्ग अल्पसंख्याक भागधारकांचे संरक्षण करते. जर बहुसंख्य लोक विकले तर अल्पसंख्याक त्यांचे समभाग त्याच खरेदीदाराला त्याच अटींवर विकू शकतात, त्यामुळे त्यांच्याकडे त्यांनी निवडलेला नवीन नियंत्रक भागधारक शिल्लक राहणार नाही.
• ड्रॅग अलॉन्ग हे बहुसंख्य विक्रेत्याला किंवा बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या गुंतवणूकदाराला संरक्षण देते. जर मान्य केलेल्या मर्यादेच्या वरचे धारक संपूर्ण कंपनीसाठी प्रस्ताव स्वीकारत असतील, तर ते इतरांना त्याच अटींवर विक्री करण्यास सांगू शकतात, कारण खरेदीदारांना अनेकदा 100 टक्के हवे असतात.

संस्थापकांनी ड्रॅग थ्रेशोल्ड, ड्रॅग वापरण्यापूर्वी कोणतीही किमान किंमत किंवा परतावा, वेळ विंडो आणि ड्रॅग केलेल्या भागधारकांना व्यवसाय हमी द्यावी लागेल की नाही किंवा केवळ त्यांच्या समभागांची मालकी असल्याची पुष्टी करावी. भागधारकाने नकार दिल्यास हस्तांतरण फॉर्मवर कोण स्वाक्षरी करते यासह, ड्रॅग प्रक्रिया यांत्रिकरित्या कार्य करते की नाही हे गुंतवणूकदारांनी तपासले पाहिजे.

निश्चित निधीचे आयुष्य असलेले गुंतवणूकदार सहसा निर्गमन वेळापत्रक देखील जोडतातः जर मान्य केलेल्या वर्षांच्या आत कोणतीही सूचीबद्धता किंवा धोरणात्मक विक्री नसेल, तर गुंतवणूकदाराला कंपनी किंवा संस्थापकांची खरेदीदार शोधण्याची आवश्यकता असू शकते किंवा त्याचे समभाग सामान्य हस्तांतरण निर्बंधांपासून मुक्तपणे तृतीय पक्षाला विकू शकतात. या जबाबदाऱ्या त्यांच्यावर वैयक्तिकरित्या आहेत की केवळ कंपनीवर आहेत आणि निर्गमन विंडो पास झाल्यास कोणती किंमत यंत्रणा लागू होते हे संस्थापकांनी तपासले पाहिजे.

मंडळाच्या जागा, राखीव बाबी आणि माहिती अधिकार

गुंतवणूकदार सहसा एक किंवा अधिक संचालक नामनिर्देशित करण्याचा अधिकार मागतात. कंपनी कायद्याचे कलम 161 (3) मंडळाला कराराअंतर्गत नामनिर्देशित केलेल्या संचालकाची नियुक्ती करण्याची परवानगी देते, परंतु केवळ कलमांच्या अधीन राहून, त्यामुळे कलमांनी त्याला परवानगी दिली पाहिजे. नामनिर्देशित संचालक अजूनही कंपनीचे संचालक असतात आणि कलम 166 मध्ये प्रत्येक संचालकाने कंपनीच्या सर्वोत्तम हितासाठी आणि संपूर्ण सदस्यांच्या फायद्यासाठी सद्भावनेने काम करणे आवश्यक आहे, त्यामुळे करारामध्ये नामनिर्देशित व्यक्तीला केवळ गुंतवणूकदारांच्या हितासाठी काम करण्याची आवश्यकता असू शकत नाही.

राखीव बाबी, ज्यांना सकारात्मक मतांच्या बाबी देखील म्हणतात, ते असे निर्णय आहेत ज्यासाठी गुंतवणूकदारांची संमती आवश्यक असते. वस्तू किंवा समभाग भांडवलातील बदल, नवीन समभागांचे मुद्दे, मोठे कर्ज, संबंधित पक्षाचे व्यवहार, वार्षिक अंदाजपत्रक, व्यवसायाचे अधिग्रहण किंवा विक्री आणि बंद होणे हे सामान्य घटक आहेत. एक लांब यादी अल्पसंख्याक गुंतवणूकदाराला व्यावहारिक नकाराधिकार देते, त्यामुळे संस्थापकांनी ते गुंतवणुकीवर खरोखर परिणाम करणाऱ्या निर्णयांपर्यंत मर्यादित केले पाहिजे. मासिक खाती आणि नोंदींमध्ये प्रवेश यासारखे माहिती अधिकार सहसा त्यासोबत येतात.

नवीन समभाग मुद्दे आणि अँटी-डिल्यूशन

जेव्हा कंपनी अधिक पैसे गोळा करते तेव्हा सौम्य होण्यापासूनही गुंतवणूकदारांना संरक्षण हवे असते. कंपनी कायद्याच्या कलम 62 (1) (अ) मध्ये आधीपासूनच आवश्यक आहे की विद्यमान समभागधारकांना त्यांच्या मालकीच्या प्रमाणात नवीन समभाग प्रथम देऊ केले जावेत, ज्याचा प्रस्ताव कालावधी किमान पंधरा दिवसांचा आणि तीस दिवसांपेक्षा जास्त नसावा. कलम 62 (1) (सी) अंतर्गत, विशेष ठरावाने त्याला अधिकृत केले तरच इतरांना समभाग जारी केले जाऊ शकतात, ज्यामध्ये ते लागू असलेल्या किंमतीच्या मूल्यांकनाच्या अहवालासह कलम ठरवलेल्या अटींसह. एस. एच. ए. सहसा यावर तीन प्रकारे काम करते.

• पूर्वनियोजित अधिकारः प्रत्येक गुंतवणूकदार कोणत्याही नवीन इश्यूचा आपला वाटा बाहेरील लोकांसमोर घेऊ शकतो, जेणेकरून विशेष ठराव गुंतवणूकदारांच्या संमतीशिवाय सहजपणे दुर्लक्ष करू शकत नाही.
• अँटी-डिल्यूशनः जर समभाग नंतर कमी किंमतीला जारी केले गेले, तर पूर्वीच्या गुंतवणूकदारांची रूपांतरण किंमत किंवा मालकी मान्य सूत्रानुसार समायोजित केली जाते.
• कोरीव कामः कर्मचारी साठा पर्याय योजनेअंतर्गत किंवा विद्यमान साधनांच्या रूपांतरणावरील समस्या वगळण्यात आल्या आहेत जेणेकरून नियमित घटना या अधिकारांना चालना देणार नाहीत.

संस्थापकांनी त्याला सहमती देण्यापूर्वी अँटी-डिल्यूशन सूत्राच्या परिणामाचे प्रतिरूपण केले पाहिजे. पूर्वीच्या किंमतीला नवीन कमी किंमतीवर पुनर्निर्धारित करणारी एक पूर्ण रॅचेट, कंपनीच्या मोठ्या भागाला घसरणीच्या फेरीत गुंतवणूकदाराकडे हलवू शकते.

कालमर्यादा आणि वाद

जेव्हा दोन समान भागधारक, किंवा बहुमत आणि अल्पसंख्याक ज्यांच्याकडे नकाराधिकार आहे, ते आरक्षित विषयावर सहमत होऊ शकत नाहीत आणि कंपनी पुढे जाऊ शकत नाही, तेव्हा गतिरोध निर्माण होतो. सामान्य यंत्रणा खालीलप्रमाणे आहेतः

1. वरिष्ठ प्रतिनिधी किंवा प्रत्येक गटाच्या अध्यक्षांची निश्चित कालावधीसाठी वाढ.
2. मध्यस्थी, त्यानंतर मध्यस्थी, जर वाद हा करारापुरता असेल तर.
3. एक खरेदी-विक्री यंत्रणा, ज्यामध्ये एक पक्ष किंमतीचे नाव देतो आणि दुसऱ्याने एकतर त्या किंमतीला खरेदी करणे किंवा त्यावर विक्री करणे आवश्यक असते.
4. असे पर्याय ठेवा आणि कॉल करा ज्यामुळे एक बाजू पूर्व-मान्य मूल्यांकनाच्या पद्धतीतून बाहेर पडू शकेल.
5. शेवटचा उपाय म्हणून स्वेच्छेने संपवणे.

करारापेक्षा वेगळे, ज्या भागधारकाला जुलमी वागणूक दिली जात आहे, तो कलम 241 अंतर्गत राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरणाकडे अर्ज करू शकतो. कलम 244 नुसार, जारी केलेल्या समभाग भांडवलाचा किमान एक दशांश भाग असलेले किंवा किमान गणना पूर्ण करणारे सदस्य अर्ज करू शकतात, परंतु न्यायाधिकरण ती आवश्यकता माफ करू शकते.

बहुतेक एस. एच. ए. मध्ये कराराशी संबंधित विवादांसाठी, जागा, नियम आणि लवादांची संख्या यांचे नामकरण करण्यासाठी लवाद कलम देखील असते. हस्तांतरण निर्बंधांच्या उल्लंघनासारख्या कंत्राटी दाव्यांसाठी ते कार्य करते. कलम 241 अंतर्गत दडपशाही किंवा गैरव्यवस्थापनाची तक्रार हा न्यायाधिकरणासमोर एक वैधानिक उपाय आहे, त्यामुळे दोन्ही बाजूंनी काहीही दाखल करण्यापूर्वी कोणत्या मंचावर विशिष्ट वाद बसतो हे वकिलाने पाहिले पाहिजे.

संस्थापक कलमे आणि परदेशी गुंतवणूकदार

गुंतवणूकदारांसह एस. एच. ए. सहसा संस्थापकांशी कंपनीमध्ये राहण्यासाठी, कालांतराने त्यांचे समभाग निहित करण्यासाठी आणि चांगल्या आणि वाईट कर्जदार अटींखाली सोडल्यावर काही परत विकण्यासाठी बांधील असते. ज्या संस्थापकांनी अद्याप एकमेकांमध्ये काहीही स्वाक्षरी केलेली नाही, ते सहसा संस्थापकांच्या कराराने सुरुवात करतात. संस्थापकांवरील स्पर्धा न करणाऱ्या आणि मागणी न करणाऱ्या कलमांची काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण भारतीय करार कायदा, 1872 चे कलम 27, सद्भावना विक्रेत्याला एक संकुचित अपवाद वगळता, व्यापारावर प्रतिबंध घालणारे करार रद्द करते. बिगर-स्पर्धात्मक कलमांवरील आमचे मार्गदर्शक रेषा कुठे पडते हे स्पष्ट करते.

जर गुंतवणूकदार भारताबाहेरील रहिवासी असेल तर परकीय चलन नियमही लागू होतात. परकीय चलन व्यवस्थापन (नॉन-डेट इन्स्ट्रुमेंट्स) नियम, 2019 ऐच्छिक कलमासह समभाग साधनांना परवानगी देतात, परंतु किमान एक वर्षाचे लॉक-इन किंवा यापुढे कोणत्याही क्षेत्रीय लॉक-इनच्या अधीन राहून, किंमत मार्गदर्शक तत्त्वे आणि खात्रीशीर किंमतीवर किंवा खात्रीशीर परताव्यासह बाहेर पडण्याचा कोणताही अधिकार न ठेवता. परदेशी गुंतवणूकदाराला निश्चित परताव्याची हमी देणाऱ्या पुट पर्यायाचे काळजीपूर्वक पुनरावलोकन करणे आवश्यक आहे.

मुदतीच्या पत्रकापासून स्वाक्षरी केलेल्या एस. एच. ए. पर्यंत

1. मुदतीच्या पत्रकातील व्यावसायिक मुद्द्यांशी सहमत व्हाः मूल्यांकन, रक्कम, मंडळाच्या जागा, राखीव बाबी, बाहेर पडण्याचे अधिकार. मुदतीच्या पत्रकांमध्ये सहसा असे म्हटले जाते की गोपनीयता आणि विशिष्टता यासारख्या कलमांव्यतिरिक्त ते बंधनकारक नसतात.
2. भागधारकांचा करार आणि नवीन गुंतवणुकीसाठी, वर्गणी किंवा समभाग खरेदी दस्तऐवज तयार करा.
3. मंडळाच्या ठरावात आणि सर्वसाधारण सभेच्या मिनिटांमध्ये नोंदवलेल्या मंडळाच्या आणि भागधारकांच्या आवश्यक मंजुरी पास करा.
4. हस्तांतरण, मंडळ आणि इतर प्रमुख अधिकारांचा समावेश करण्यासाठी विशेष ठरावाद्वारे कलमांमध्ये बदल करा आणि ते पंधरा दिवसांच्या आत कुलसचिवांकडे दाखल करा.
5. तुमच्या राज्यात लागू होणाऱ्या मुद्रांक कायद्यांतर्गत एस. एच. ए. वर मुद्रांक शुल्क भरा. दर राज्यानुसार बदलतात, त्यामुळे स्वाक्षरी करण्यापूर्वी सध्याचा आकडा तपासा.
6. सर्व भागधारक आणि कंपनीची स्वाक्षरी करून घ्या आणि मूळ कंपनीच्या वैधानिक नोंदींसह ठेवा.

एस. एच. ए. हे अशा कागदपत्रांपैकी एक आहे जिथे वकिलाचे पुनरावलोकन त्याचे शुल्क मिळवते, विशेषतः संस्थात्मक गुंतवणूकदार किंवा परदेशी भागधारकांसह. तुम्ही करू शकता कॉर्पोरेट वकिलाशी बोला किंवा शोध घ्या व्यवसाय आणि कॉर्पोरेट प्रश्न जे इतरांनी विचारले आहे. जर व्यवसाय अजूनही एखाद्या संरचनेवर निर्णय घेत असेल, तर त्यावर आमचे मार्गदर्शक एल. एल. पी. करार आणि भागीदारी करार पर्यायांची तुलना करा.